Yesterday, the Parliament held a debate to mark the centenary of the Iolaire disaster. The debate was led by the MSP for Na h-Eileanan an Iar, Alasdair Allan, who delivered his speech in Gaelic.
In the early hours of the morning of 1 January 1919, His Majesty’s yacht Iolaire was carrying sailors home from the great war when it struck a group of rocks called the Beasts of Holm. The ship sank just a short distance from Stornoway, leading to the tragic death of more than 200 of the around 280 men on board, many of whose families were waiting on the pier to welcome them home from the war.
The tragic loss of so many men in such cruel circumstances had a devastating impact on the island communities of Lewis and Harris, where most of the men were from, and it continues to be remembered with deep and grave sadness to this day. As Alasdair Allan pointed out in his speech,
“We are probably talking about the equivalent of 5,000 families in Glasgow all losing a son on one day, as that was the scale of the impact that the Iolaire had on Lewis and Harris. Bear in mind, too, that the Iolaire came after a war in which that same community had already lost 1,300 people.”
The enduring sadness and grief caused by the disaster was palpable during the debate, with many members giving deeply powerful and personal speeches. Angus MacDonald, who grew up on the farm in Lewis next to where the tragedy occurred, and whose grandfather donated the land for the first official memorial, said:
“this is probably the most difficult speech that I have ever had to write or, indeed, to deliver in the chamber.”
Interestingly, “Iolaire” is the Gaelic word for eagle, which is pronounced /jul̪ˠɪɾʲ/ or “ee-yol-air-uh.” However, when referring to HMY Iolaire, most people, including Gaelic speakers, pronounce the word as /eɪəʊˈle/ or “eye-oh-layer.”
As Alasdair Allan explained in his contribution to the debate, although the ship had a Gaelic name, “the Royal Navy had no idea how to pronounce [it], so ‘I-o-laire’ stuck.” Indeed, the ship was referred to as the /eɪəʊˈle/ throughout the debate (although the Official Report, as the written record of proceedings, does not convey that nuance).
Many events are planned to mark the centenary of the disaster, including a national commemorative service on new year’s day 2019 that will be attended by Prince Charles and the First Minister. Following the service, Prince Charles will unveil a new sculpture to commemorate the Iolaire.
As Lewis Macdonald said in concluding his speech, “Gu dearbh, cuimhnichidh sinn iad: We will indeed remember them.”
Readers might be interested to know that the National Library of Scotland has an excellent resource on the Iolaire. Those with an interest in finding out more about the Parliament and its work in Gaelic might like to have a look at the Parliament’s Gaelic blog: https://parlamaidalba.wordpress.com/
Our thanks go to Dr Alasdair MacCaluim, Oifigear Leasachaidh Gàidhlig/Gaelic Officer at the Scottish Parliament, for the following Gaelic translation of this post:
Chùm a’ Phàrlamaid deasbad an-dè gus ceud bliadhna bho mhòr-thubaist na h-Iolaire a chomharrachadh. Chaidh an deasbad a stiùireadh le Alasdair Allan, BPA airson nan Eileanan Siar, a thug seachad òraid sa Ghàidhlig.
Tràth sa mhadainn air 1 Faoilleach 1919, bha His Majesty’s Yacht Iolaire a’ giùlan sheòladairean dhachaigh bhon Chogadh Mhòr nuair a bhuail i air na chreagan air a bheil Biastan Thuilm. Chaidh an long fodha gu math faisg air Steòrnabhagh. Bha mu 280 fir air bòrd agus chaidh còrr is 200 aca a mharbhadh san tubaist uamhasach. Aig an aon àm, bha na teaghlaichean aig mòran aca a’ feitheamh air a’ chidhe airson fàilte a chur orra agus iad air tighinn dhachaigh bhon chogadh.
Thug e fìor dhroch bhuaidh air na coimhearsnachdan eileanach ann an Leòdhas is na Hearadh gun deach an uiread de dh’fhir a chall ann an suidheachadh cho uamhasach. Bha a’ mhòr-chuid de na fireannaich às na coimhearsnachdan sin agus thathar a’ cuimhneachadh air na thachair le bròn domhainn trom chun an latha an-diugh. Mar a thuirt Alasdair Allan san òraid aige,
“Is dòcha gum biodh sinn a’ bruidhinn mu dheidhinn 5,000 teaghlach ann an Glaschu a’ call mac air an aon latha. Sin an seòrsa buaidh a bha aig an Iolaire air a’ choimhearsnachd ann an Leòdhas agus na Hearadh. Agus, cuimhnich, thàinig an Iolaire às dèidh cogadh anns an robh an aon choimhearsnachd air 1,300 neach eile a chall.”
Bha am bròn leantainneach a dh’adhbharaich an tubaist follaiseach tron deasbad agus thug buill òraidean seachad a bha fìor chumhachdach is pearsanta. Dh’fhàs Aonghas Dòmhnallach suas air an tuathanas ann an Leòdhas ri taobh far an do thachair an tubaist, agus thug a sheanair seachad an talamh airson a’ chiad charragh-chuimhne oifigeil. Thuirt e:
“is dòcha gur e seo an òraid as doirbhe a bha agam ri sgrìobhadh, no gu dearbh, ri lìbhrigeadh san t-seòmar riamh.”
’S e ainm Gàidhlig a th’ ann an “Iolaire”, a’ ciallachadh “eagle”, agus tha seo air fhuaimneachadh mar /jul̪ˠɪɾʲ/. Ach, nuair a thathar a’ bruidhinn mun HMY Iolaire, bidh a’ mhòr-chuid, a’ gabhail a-steach daoine aig a bheil Gàidhlig, a’ fuaimneachadh a h-ainm mar /eɪəʊˈle/. Mar a mhìnich Alasdair Allan anns an deasbad, ged a bha ainm Gàidhlig air a’ bhàta, “cha robh càil a dh’fhios aig a’ Chabhlach Rìoghail ciamar a chanadh iad an t-ainm sin, agus bha an t-ainm “I-o-laire” air a chleachdadh.”
Gu dearbha, tron deasbad air fad, b’ e an /eɪəʊˈle/ am fuaimneachadh a chaidh a chleachdadh (ged nach eil seo follaiseach bhon Aithisg Oifigeil a chionn ‘s gur e clàr sgrìobhte de na gnothaichean a th’ ann).
Tha iomadh tachartas gu bhith ann gus ceud bliadhna bhon tubaist a chomharrachadh, a’ gabhail a-steach seirbheis cuimhneachaidh nàiseanta air Latha na Bliadhna Ùire 2019, far am bi am Prionnsa Teàrlach agus am Prìomh Mhinistear an làthair. Aig deireadh na seirbheis, foillseachaidh am Prionnsa Teàrlach ìomhaigh ùr gus an Iolaire a chomharrachadh.
Mar a thuirt Lewis Dòmhnallach aig deireadh na h-òraid aige, “Gu dearbh, cuimhnichidh sinn iad: We will indeed remember them.”
Like this:
Like Loading...